♟با خیام
🌈🌈🌈



آن قصر که با چرخ همیزد پهلو
بر درگه آن شهان نهادندی رو

دیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ای
بنشسته همی گفت که کوکوکوکو

این رباعی را دو جور می توان معنی کرد. کاخ بیستون سرنوشت‌ غمباری داشته است. روزگاری پررونق و با شکوه و روزگاری دیگر ، متروک و محل آواز فاخته. فاخته یا کوکو در فرهنگ ایران، مترادف با بی مهری و بی وفایی است. سعدی می گوید:
با همه جلوه طاووس و خرامیدن کبک
عیبت آن است که بی مهر تر از فاخته ای.
اگر چه در مناطقی مانند گیلان، نگاه به فاخته متفاوت است و آواز فاخته را نوید بهار می دانند. کلینی در مورد آواز فاخته می نویسد که آواز او گوش نواز نیست و صدای آن را نحس می داند.و نگهداری فاخته را در خانه، بدشگون می داند.
از یک نگاه می توان اینطور گفت که کاخ بیستون، که چنان شکوه و جلالی داشته که با فلک رقابت داشته و شاهان زیادی بر درگاه شاهان ساسانی، سر تعظیم فرود می آوردند، ما در تاریخ شاهد این بودیم که به روزگاری دیگر، عزلت نشین فاخته ای شد. از اوج شکوه به مخروبه ای بدل شده است.
و از نگاهی دیگر کنایتی در آوازخوانی فاخته بر کنگره تخریب شده و تاراج شده کاخ ببستون وجود دارد که با توجه به این نکته که فاخته به بی وفایی و بدشگونی و بدیمنی در نزد ایرانیان معروف است؛ دلخوری خیام را از آن شکست و استقرار کسانی که فاخته وار بر ویرانی آن کنگره قبلا با شکوه، بر ایران تسلط یافته اند را می توان فهمید.از این منظر، خیام یک نگاه ضد سلطه بیگانه دارد که تسلط انها، موجب بدشگونی و آواز غمگین شده است.