♟️راه آهن:
شمال_جنوب یا شرق_غرب؟

✒️غلامرضا طالبی

📔📔📔
در مورد مسیر اولیه احداث راه آهن مباحث متضادی مطرح بوده است. آنچه که از صورت ظاهر قضایا برمی آید این است که انگلستان علاقمند به احداث خط راه آهن در ایران بوده و روسیه تزاری،با خط آهن شمال_جنوب مخالف بوده اند. اما واقعیت این است که اولین امتیاز خط آهن در شمال را روسیه کسب کرد. شاه قاجار (ناصرالدین شاه) امتیاز کشتیرانی در رود کارون را به انگلیسی ها داده بود و در عوض به روس‌ها هم اجازه احداث راه آهن در شمال را داد(تبریز_جلفا). ولی چون انگلیسی ها در پی احداث راه آهن جنوب به سمت مرکز و نهایتا شمال بودند و آن را در صورت حمله ی روس‌ها به ایران یک امکان سوق الجیشی برای انتقال سریع ادوات جنگی می دانستند،روس ها هم در عوض با تنظیم چنان قراردادی مخالف بودند و لذا در سال ۱۸۹۰ پیمانی با ایران بستند که به مدت ده سال ، احداث راه آهن در ایران ممنوع بود و مجددا در سال ۱۹۰۰ این پیمان را به مدت ده سال دیگر تمدید کردند. با انقضای آن قرارداد و از سال ۱۹۱۱ است که آرنولد ویلسون از طرف حکومت هند،مامور نقشه برداری برای احداث راه آهن در ایران می شود.
اما در سال ۱۹۲۷ است که احداث راه آهن جنوب به شمال،کلنگ می خورد.
مدرس در مذاکرت مجلس اینطور گفته است.
" از اینکه من و هر یک از آقایان وکلا که مثل من هستند، هیچ اطلاعی از حسن و قبح و خوبی و بدی آن نداریم. هیچ جای شک نیست و اینکه بگویند از این خط به آن خط یا از خط دیگر به خط دیگر، من در مرحله خودم نمی توانم بگویم این بهتر است یا آن، زیرا سررشته ندارم. گمان می کنم آقایان وزرا هم به این مسئله از ما اعلم نباشند چون یک جهات عدیده ای دارد و یک خبرویت کامل می خواهد....
الان آن که در اصفهان است می خواهد خط آهن از در خانه اش برود. آنهم که در بندرعباس است همین میل را دارد. و انشاالله الرحمن امیدوارم روزی بیاید که همه دارای خط آهنی بشویم، هم اصلی و هم فرعی و انشاالله دارای هزار هزار خط آهن بشویم."
و مدرس پیشنهاد می کند که "متخصصین در کمیسیون های مجلس دعوت شوند و خطی را که خرجش کمتر است و جهات سیاسیش بهتر است و جهات اقتصادیش بهتر است را مشخص کنند تا نمایندگان در رای دادن یک مرجعی داشته باشند."
و مصدق هم اینطور نوشته:
" آقای کاساکوسکی مهندس محترم وزارت فواید عامه در موضوع راه آهن ایران عقایدی در دو رساله اظهار نموده اند که متاسفانه بعد از مذاکرات مجلس به این جانب رسید و موجب تاسف گردید که چرا از مندرجات آنها تا خرداد ۱۳۰۷ بی اطلاع بوده و مواقعی که لوایح تصویب خط آهن و مخارج آن در مجلس مطرح بود،استفاده ننموده، البته مراد استفاده ای است که شخص اینجانب می کرد،والا هیچ دلیل و منطقی، اکثریت را متقاعد و از رایی که داد منحرف نمی کرد."
لذا معلوم می شود که مصدق هم در رای گیری مجلس در سال ۱۳۰۵ به مسیر و هزینه خط آهن، رای مثبت داده است.
کاساکوسکی معتقد بوده که خط محمره_تهران فاقد ارزش حمل کالا و خط تهران_ بندرگز دارای ارزش شخصی است ( احتمالا منظور او نظر شخص رضاشاه است) که در مورد خرمشهر تا تهران حرف او فاقد وجاهت است. درست است که در آن زمان عمده ی واردات و صادرات ایران از مسیر روسیه به اروپا می رفت ، ولی بطور مشهود معلوم بود که حمل دریایی از جنوب دارای اهمیت اقتصادی بیشتری است که اکنون کاملا شاهد این وضع هستیم .
او مسیر بندر پهلوی_موصل_ اسکندرون را موجه تر می دانسته و معتقد بوده که چون راه های کاروان رو در گذشته ، بین اروپا_هندوسنان از ایران عبور می کرده اند، پس باید مسیری را که شامل بحرالروم (دریای مدیترانه) مدخل تمدن اروپا از یک سمت و سمت دیگرش اقیانوس هند و از یکی از بنادر ایران که قابل دخول کشتی‌های اقیانوس پیما باشد، متصل نمود.
در مورد استنباط های کاساکوسکی و مسیری که او برای خط آهن پیشنهاد می کند، در واقع اشاره به تفاوت نظر دولت هند که تحت کنترل انگلستان است و دولت انگلستان می باشد( در مورد پلیس جنوب هم تفاوت نظرهای جدی بین دولت انگلستان و فرمانداری هند وجود داشته است که گاهی این و گاهی آن‌ نظرات خود را تحمیل می کردند)،و کاساکوسکی در آن نوشته ،نظر دولت هند را حمایت می کند. اما اینکه براستی برای خود ایرانیان کدام خط بهتر است،شاید باید گفت ،آن بحث های اولیه،نوعی هیجان زدگی در خود داشته و حرف درست این است که باید هزار هزار کیلومتر در ایران خط راه کشیده می،شد که هم تجارت بین المللی ،هم تجارت داخلی و هم جابجایی مسافر را برای تمام ایران پوشش دهد.