گئومات
♟گئومات
🌈🌈🌈
در تاریخ هخامنشی در همان اول کار، وقتی کار به انتخاب جانشین کمبوجیه رسید، یک شبه انقلاب یا شبه کودتا اتفاق افتاد. کمبوجیه در راه مصر می میرد و برادرش بردیا یا یک مغ به نام گئومات بر تخت شاهی می نشیند. مدتی بعد هفت خانواده بزرگ پارس، با هم همپیمان می شوند و جانشین کمبوجیه را که یا بردیا پسر کوروش بوده و یا گئومات مغ بوده است می کشند و داریوش به پادشاهی می رسد. هرودوت از هم پیمانی آن هفت خانواده پارس، با عنوان قیام هفت یار و یا قیام هفت هم قسم یاد می کند. اتفاق تلخ دیگری که می افتد این است که داریوش و یارانش، به این اتهام که گئومات ، مغ بوده است، مردم را تحریک و مغ کشی و به قول هرودوت ماگوفونی وحشتناکی راه می افتد. مردم به معابد مغان حمله می کنند و هر مغی را که می بینند می کشند.
دو قرائت از این واقعه وجود دارد:
قرائت اول این است که کمبوجیه، در راه رفتن به مصر، از ترس کودتای بردیا، او را می کشد و به کسی هم نمی گوید. فقط یک همدست داشته است که او از مرگ بردیا مطلع بوده است.و در نبود کمبوجیه و بعد مرگ او، گئومات از این فرصت استفاده می کند و با جعل ، خودش را بردیا می نمایاند و حکومت می کند.
قرائت دوم این است که گئوماتی در کار نبوده، بردیا از همان روز اول بجای کمبوجیه امور حکومت را ساماندهی می کرده و با توطئه داریوش و آن شش خانواده پرنفوذ دیگر، بر علیه بردیا کودتا کرده اند و برای اینکه مردم را مجاب کنند، داستان جعلی گئومات را درست کرده اند.
📕کدام قرائت درست است؟
طبعا پیدا کردن قرائت درست از این واقعه سخت است و هر کس به قرائنی متوسل می شود و یک قرائت را صحیح تر می داند.
به چند تا از آن قرائن اشاره و یک نتیجه می گیریم.
الف) داریوش در کتیبه خود، شرح مفصلی داده که بردیا را کمبوجیه کشته و گئومات با ادعای کذب بر جای او نشسته است و بطور مطول این واقعه را توجیه کرده است.به گمانم اگر گئومات، گئومات بود، داریوش آنقدر تلاش نمی کرد و آنقدر توجیه گری بکار نمی بست. بخش هایی از سنگ نبشته داریوش این است:
"این است آنچه من کردم.پس از آنکه شاه شدم، کمبوجیه پسر کوروش از دودمان ما، پیش از این شاه بود.از این کمبوجیه برادری بود، بردی نام....بعد کمبوجیه بردی را بکشت مردم نمی دانستند او کشته شده، پس از آن کمبوجیه به مصر رفت.مردم بددل شدند.اخبار دروغی در پارس و ماد و سایر ممالک به شدت منتشر شد. و ..."
داریوش تاکید دارد که کمبوجیه در پارس مرده است. اما اغلب مورخین معتقد به این نیستند. البته در قرائت مرگ بردیا هم تفاوت هست. در کتیبه ی داریوش آمده که بردیا در پارس و قبل از رفتن کمبوجیه به مصر توسط برادرش کشته شده، عده ای می گویند بردیا با کمبوجیه در مصر بوده است و بدلیل اختلافی که بین دو برادر بوجود می آید به دستور کمبوجیه به پارس برمی گردد و در راه کشته می شود.
ب. داریوش یک نسبت ضعیف با کوروش دارد و در همان زمان پدر و پدربزرگش زنده بوده اند که اگر موضوع جانشینی عادی باشد، آنها مقدم بوده اند.
ج. گئومات یا بردیا مالیات سه سال آینده را بر تمام مردم بخشید.
د. گئومات با بردیا چراگاه ها و گله ها و خانه های اشراف را گرفت و به مردم عادی داد. داریوش هم در کتیبه اش می نویسد که احشام و چراگاه های گرفته شده را به صاحبان شان بازستاند.
با این قرائن به نظر می رسد که گئومات همان بردیا بوده که شیوه حکومتی متفاوتی را در پیش گرفته و هفت خانواده اصلی اشراف بر علیه اش توطئه و با درست کردن قصه گئومات ، کارشان را توجیه کرده اند. در واقع داریوش بر علیه بردیا، کودتا کرده است.
چند باستان شناس معروف از جمله کارل جولیوس، بلوخ و آلبرت اومستد، بر این قرائت تاکید دارند.
