نوشته ها

♟پراکنده نویسی
سقوط صفویه و مرور چند اثر نوشتاری ارمنی
نقدی بر نقد یادداشتها و نوشته های دکتر عبدالحسین زرین کوب
📕اول؛تاریخ زکریای شماس
دکتر زرین کوب در نقد این نوشته آن را حاوی اطلاعات سودمند می داند ، اما می نویسند که وی تقیدی به صحت مطالب نداشته است و کتاب او مشتمل بر قصه های باطل و اغلاط و اشتباهات تاریخی است.از جمله قبل از شاه عباس، از سه شاه اسماعیل نام برده است.
و یا در مورد قتل حمزه میرزا پسر شاه محمد خدابنده، دکتر زرین کوب معتقد است که نسبت به ایرانی‌ها، بغض و نفرت از خود نشان داده است. و اینطور نوشته است:" قوم ملعون ایران مرتکب گناهی بزرگ شد."
زکریای شماس بخشی از نوشته خود را به نقل از مردم و از جمله مادر و مادربزرگ خود و بخشی را هم بر اساس نوشته های دیگران از جمله اراکل تبریزی مرقوم کرده است و البته نوشته است که صحت و سقم این نوشته ها را کنترل نکرده است.
بهر حال برای آنهایی که در مرزهای ایران زندگی می کرده اند و در دین هم با صفوی متفاوت بوده اند و البته رفتار حکومت هم با آنها بر همین منوال دوری؛ هم دوری جغرافیا و هم دوری در ایدئولوژی؛ بوده است، انتظار دیگری نمی توان داشت. شاید بهتر باشد که ما کتاب تاریخ زکریای شماس را نگاه مردم سرحد مرزی ایران تصور کنیم و فراموش نکنیم که در بسیاری از مواقع‌ ، باور مردم حتی اگر متکی بر اطلاعات غلط باشد‌ راه خودش را در تاریخ رفته است. آن دو نکته را اندکی بررسی کنیم:
🌈نکته اول:
اما آیا واقعا شماس در مورد وجود سه شاه اسماعیل ، قبل از شاه عباس اشتباه کرده است؟
به گمان من او اشتباه نکرده است. شاه اسماعیل اول که موسس سلسله صفوی است. شاه اسماعیل دوم که پسر شاه طهماسب است و بعد از پدر به سلطنت می رسد.
سال اسماعیل دوم روابط نزدیکی با دولت عثمانی برقرار می کند ، بطوری که در دوره ولایتعدی اش که در گنجه زندانی بود هم متهم به سنی بودن است.
و شاه اسماعیل سوم یک شاه اسماعیل کذاست که دولت عثمانی یک فرد عرب کاملا هم شکل با شاه اسماعیل دوم را پیدا کرده و پس از کشته شدن شاه اسماعیل دوم، عثمانی‌ها شایعه کردند که شاه اسماعیل نمرده و زنده است و در مقدمات جنگی که در زمان شاه محمد خدابنده تدارک می دیدند، بسیاری از حاکمان وشاهزاده های گنجه، ایروان، تاتار و ترکمن را به استانبول بردند تا شاه اسماعیل را به آنها نشان دهند و آن جنگ، جنگی برای به قدرت نشستن مجدد شاه اسماعیل دوم قلمداد شد.
این فرد عرب شبیه شاه اسماعیل از بخش جنوبی ایران حمله کرد و تا چند سال تحت نام شاه اسماعیل، بر بخش‌هایی از جنوب ایران مسلط بود. پس حداقل در اینمورد زکریای شماس اشتباه نکرده است.
🌈نکته دوم
شماس در مورد قتل حمزه میرزا پسر سلطان محمد خدابنده و برادر شاه عباس، می نویسد " قوم ملعون ایران مرتکب گناهی شد."
حمزه میرزا یک سردار شجاع بوده که در جنگ با عثمانی و دفاع از گنجه و سرحدات مرزی ارمنستان از خود شجاعت بسیار نشان داده است. قبل از او ، مادرش را که فرمانده جنگ بود، را به همین وضع می کشند. البته قاتلان حمزه میرزا مردم ایران نبودند ، اما برای مردم مرزنشین ایران که حمزه میرزا پشتیبان آنها بود و در جنگ با عثمانی از آنها محافظت می کرد، قتل او ، طبعا خبر خوبی نیست.